Facilitatie is ons nieuw activisme

Dankbaarheid is het gevoel waarmee ik incheck bij jullie. Dankbaar om het mooie werk dat ik doe. Ik wil jullie in deze blog meenemen op mijn persoonlijk groeipad en een nog pril en onaf inzicht delen: facilitatie is een vorm van activisme.

In deze gepolariseerde wereld is het meer dan ooit van belang dat gesprekken tussen tegengestelde meningen verlopen met een vorm van facilitatie.  Dat er iemand is die neutraal alle stemmen kan verwelkomen, die regelt wie er spreekt en wie er luistert, die ruimte maakt voor minderheidsstemmen, die op passende wijze kan versterken wat nog niet gezegd werd. Om te voorkomen dat gesprekken escaleren en om te maken dat er echt iets wordt geleerd en dat we stappen vooruit zetten. Facilitatie is voor mij dus ook een vorm van activisme: werken aan een betere wereld via het faciliteren van gepolariseerde gesprekken. Daarvoor wil ik dus op de barricade gaan staan 😊 Twee ervaringen brachten me tot dit inzicht:

Donderdag 20 juni: we faciliteren met HUMMUS een gesprek in het Maximiliaanpark: de vluchtelingen, de bewoners van de appartementen en betrokken buurtbewoners zijn aanwezig. Een 30 tal mensen die wisselen in aantal en switchen in taal. De verhalen tijdens de incheckronde zijn soms ontstellend, soms hoopgevend, altijd emotioneel geladen en erg oprecht. Wakkere mensen en ook gekwetste mensen die een uitlaatklep zoeken voor hun frustratie in het aanvallen van anderen. We initiëren een gesprek op voeten, met de vraag wat we zouden kunnen doen als we niet alles bij de politici leggen. Die -in hun eigen woorden- deze bewoners zien als ‘populasse’ (vrij vertaald: onwaardig volk), die hen ‘abandonnés’ (opgegeven) hebben. Zit er nog een sprank van kracht in deze mensen? Ja en die wordt zichtbaar in het gesprek op voeten, waar we al snel fysiek erg dichtbij elkaar staan en er een idee ontstaat. Voor een collectieve daad van verzet. Wij faciliteerden, niet meer of minder, en eigenlijk nauwelijks voorbereid. We kwamen zelfs te laat want we vonden de plek niet. We werden aangevallen als Vlaamse meisjes, we werden bedankt met hartelijke kussen door vrouwen die zich beluisterd voelen en we werden uitgenodigd als medestanders.

Maandag 24 juni: masterclass met Myrna Lewis rond het thema ‘Een gepolariseerd België: wat nu?” 30 mensen in de ruimte. Het thema beroert vele harten. We kiezen ervoor om niet de meeste evidente weg te nemen, het hebben over daar en dan, over hen en over zij die. We kiezen de weg naar binnen. We gaan na wat die polarisering met ons doet: hoe we zelf verscheurd zijn tussen het goede in ons en een deel van ons dat we haten: het deel dat staat te kijken en niets doet, het deel van ons dat maar blijft nadenken en niet in actie schiet, het deel van ons dat oordeelt ook al wil het dat niet,… Deelnemers komen tot bewustwording van schaduwkanten van zichzelf die ze kunnen integreren in wie ze zijn, een nieuwe persona. Andere deelnemers hebben moeite, vinden dit chaos, voelen zich niet betrokken, haken af of geraken verlamd. Zijn we te snel te diep gegaan?  In de pauze ontstaan verbindende en ook polariserende gesprekken. Mensen worden aangesproken op een erg stereotyperende manier door andere mensen die dit weliswaar doen vanuit een goede intentie maar onbewust van het effect. Wellicht om wat ze niet vonden in de sessie toch te vinden tijdens de small talk. In de checkout komen nog meer polariteiten naar boven.  Ik moet moeite doen mijn neutraliteit te bewaren als er indirect aanvallen worden gedaan en de tijd om is. We besluiten met een voorzichtige conclusie dat dit is wat we te doen hebben: werken aan onszelf zodat wij er als facilitatoren kunnen staan in die spanning, in de polarisatie.

Deze twee ervaringen zetten me aan het denken over een vraag die me als sinds het begin van mijn ervaringen met Deep Democracy bezighoudt: neutraliteit, hoever kan dat reiken? Wat als het tegen mijn waarden indruist? En geloof het of niet: vandaag gaf ik een L1 training, waar net dit de vraag van de deelnemers was. Ik pakte voor hen een kadootje uit en doe dit in deze blog ook voor jullie.

Toen ik met Deep Democracy kennismaakte – en ook nu nog – was ik een activiste rond de meerstemmige samenleving en het klimaat. Ik leerde neutraal te zijn en naar alle stemmen te luisteren. Ik leerde dat te doen door ook mijn eigen schaduwzijde te omarmen, mijn niet-activisme, mijn ‘ik sta erbij en kijk ernaar’. Ik verdiepte me in de emotionele lagen onder mijn activisme: mijn schuldgevoelens over al wat ik niet deed, mijn woede over wat anderen nalaten te doen, mijn arrogantie dat ik het beter weet, mijn verdriet om moeder aarde. Stap voor stap leerde ik steeds beter om gesprekken te faciliteren die ook ingingen tegen mijn eigen waarden en normen. Ik leerde dat de wijsheid in de groep zit en dat er altijd iemand de tegenstem opneemt als je het maar veilig genoeg maakt. Ik kwam in heel verschillende omgevingen, ook settings die gewoon erg vreemd aan mij waren, die ook geen activiste verwachtten of waar ik daar maar mondjesmaat over sprak. Ik leerde er mensen kennen die alledaags activist waren, ik leerde zien dat zij op een heel andere manier ook aan de andere samenleving werkten, al is het maar door betere relaties in je team te bevorderen. Ik kwam ook in activistische middens en werd er soms geraakt door het hoog niveau van onbewustzijn rond de gevoelslaag waardoor er veel mensen in acties ook gekwetst werden, teleurgesteld, verbitterd soms. En door onze facilitatie konden deze dynamieken besproken worden.

En toch ging het af en toe mis. Ik vond dat er een stem ontbrak. De stem van de mensen tegen wie er gefulmineerd werd. Of ik vond het ondraaglijk om iemand te zien beschuldigd worden zonder iets te kunnen zeggen of doen. Hopend dat iemand zou zeggen wat ik dacht. In die gevallen nam ik soms afstand van mijn facilitatorrol en stapte ik in mijn rol als mens. Ik schreef er een blog over, over die dans tussen menselijkheid en neutraliteit. En tegelijkertijd bleef ik hier een discussie over hebben met Myrna Lewis, mijn ‘meester’ in deze methode. Zij blijft staan in haar overtuiging dat we altijd alleen moeten faciliteren.

Na de masterclass vorige week kwamen we beiden tot hetzelfde inzicht, allebei vanuit een ander vertrekpunt: facilitatie is ons activisme! Het is door doorgedreven een groepsproces te faciliteren dat we de wereld tot een betere plek maken. En dit is nogal fundamenteel. Als we hierover doordachten, kwamen we tot enkele andere inzichten. Ze zijn nog onaf en klinken misschien nog te scherp, maar ze zijn zo waardevol dat ik ze met jullie wil delen. Misschien hebben jullie er ook iets aan:

  • Critical mass

In een groep vertragen we het proces vaak om ervoor te zorgen dat iedereen mee is; als we faciliteren en dat is onze vorm van activisme moeten we ook durven kiezen om de mensen die al bewust zijn, de kans te geven nog bewuster te worden. Ik vergelijk het even met differentiatie in een klas. Als je alleen maar differentieert naar de zwakke presteerders toe (vergeef me deze oordelende taal) dan komen de sterke presteerders niet aan hun trekken en net hen heb je ook nodig om je klas mee omhoog te trekken. In een groep zijn er altijd verschillende niveaus van bewustzijn. Zo ook in onze masterclass. Ook al deden we een inclusief aanbod, voor sommige mensen was het een bridge too far. En dat is geen mislukking, het IS. Een minderheid groeit en dat kan veel betekenis hebben voor de wereld.

  • Compassie is het tweelingzusje van neutraliteit

Wanneer we mensen te snel te diep meenemen komen hun copingmechanismen opzetten: ze zitten in een heel kwetsbare plek: een plek van groei maar weten vaak nog niet hoe of wat. Dat maakt dat ze erg defensief kunnen gaan reageren, anderen aanvallen. Daarom is het nodig naast neutraliteit ook onze compassie in te zetten. Als we hen niet willen retraumatiseren, als we hen de kans willen geven wakker te worden, moeten we zorgen voor een zo maximaal mogelijk veilige omgeving. Door neutraal te zijn als facilitator en door in contact te zijn met onze eigen kwetsbaarheid.

  • Tijd heelt

In onze facilitatieprocessen zien we vaak alleen het effect van het moment zelf. Vaak oogsten mensen inzichten of groeien ze in bewustwording nog een hele tijd later. Dat zien wij vaak al niet meer. Wat we doen krijgt betekenis ook in de toekomst.

  • Het veld heelt

Als we kijken vanuit de roltheorie – het onderliggend gedachtengoed van DD- is wat we doen in groepen niet een proces met een verzameling individuen, maar we doen iets in een energieveld. Als 50% van de groep zich meer bewust is geworden en de andere 50% tast nog in het duister hebben we een kritische massa gegenereerd, we maken een verschil in het energieveld. En het is bijzonder om te bedenken wat dit in de wereld zou kunnen betekenen.

Wanneer we kijken naar facilitatie als activisme kunnen we de vergelijking maken met homeopathie. Nu er zoveel polarisering is in de wereld gaan wij er nog een schepje bovenop doen: we houden polariserende gesprekken, niet om de polarisatie maar om ons te helpen bewust te worden. Net zoals je bij homeopathie iets van de ziekte zelf inneemt en zo de zelfgenezende krachten van je lichaam aan het werk zet.  

Ons werk als Deep Democracyfacilitator vergeleek ik vaak met het werk van een vroedvrouw, nu met dat van met een homeopaat? Gelukkig breekt de zomervakantie aan om daar wat verder over na te denken!

Mensen willen kunnen kiezen!

“Voor een goed functionerende democratie is een botsing der meningen een vereiste.”
Chantal Mouffe

Twee weken voor belangrijke verkiezingen. Of zijn verkiezingen altijd belangrijk? In elk geval doen ze ons als burgers stilstaan bij onze politieke verantwoordelijkheid. Bij onze macht als burger om politiek van tel te zijn. Bij onze mogelijkheid om politieke keuzes te maken. En die keuzes zijn vaak van levensbelang.

Lees “Mensen willen kunnen kiezen!” verder

“Er is geen tijd meer voor compassie!”

Deze uitspraak hield me een nachtlang wakker. Niet in het minst omdat hij werd uitgesproken door mijn soulmate. De uitspraak raakte me; ik hoorde erin onverholen kritiek op mijn werk. Eerste valkuil: ik nam het op voor al wie compassie belijdt of praktizeert.  Verder probeerde ik de uitspraak die me zo raakte te counteren door meer tekst en uitleg te geven bij compassie. Misschien was het een kwestie van een juist begrip. Dat was een volgende valkuil. Weten, het juist willen hebben, was geen hulp in dit gesprek. Wat wel hielp was echt luisteren en bij mezelf te rade gaan welke gevoelens deze uitspraak bij mij losmaakte, over wie ik ben en wat ik in de wereld zet.

Lees ““Er is geen tijd meer voor compassie!”” verder

Vlog: Vrijdagen zijn voor vorming!

Deze keer geen ‘blog’ om je mee te pakken in mijn nieuwsbrief, maar een ‘vlog’ van op een bijzondere plek. Over een gloednieuw initiatief van HUMMUS: Vrijdagen zijn voor vorming. Dat vinden we belangrijk. Want vorming biedt overzicht, uitzicht en inzicht. Wat denk je? Zit daar iets in? Kijk en luister hier wat ik je vertel of lees op deze pagina over ons boeiende programma!

Everyday Democracy

67 studenten van over de hele wereld komen bijeen voor een studieprogramma van een jaar. Ze komen naar België om te leren, niet alleen in hun vakgebied maar ook van elkaar. Intercultureel samenwerken en -leven is een groeipad. Dat is alleszins voor hen één van de belangrijke grondregels die in hun charter zullen staan na een workshop die we met hen begeleidden aan de hand van de Deep Democracymethode.

Gunilla De Graef van Juntar en ikzelf vanuit Goesthing werden gevraagd door de gastuniversiteit om een dag te werken met deze groep. In eerdere edities waren er heel wat kritische incidenten geweest. In deze workshop wilden we preventief aan de slag gaan: een gedeeld referentiekader creëren om de onvermijdelijke interculturele botsingen met meer veerkracht aan te kunnen gaan. Ik laat je delen in drie momenten die mij kippenvel gaven die dag.

2018 studenten uit de wereld

1. Aan het woord

Midden in ons gesprek op voeten, als we de vraag stellen wat het veilig maakt om te zeggen wat moet gezegd worden, staat A. op. Ze is een studente uit Zuid-Afrika en vertelt: “Ik ga naar school, ik ben 4 jaar oud. Post-apartheid zijn de witte scholen opengesteld voor alle kinderen. Aan de schoolpoort staan ouders die op ons spuwen. Niemand zegt iets. Ik ben 5 jaar oud, er zijn gevechten op de speelplaats, zwarte kinderen geraken gewond, niemand helpt hen. Ik ben 8 jaar oud: op weg naar school kruisen we een vrouw met een bommengordel om; voor onze ogen blaast ze zich op.”

Later in de gang tussen twee rondetafelgesprekken in, kruis ik haar. Ze zegt dat ze nu pas heel erg beseft hoe anders haar weg tot nu toe is geweest en hoe erg bewust zij zich is van interculturele verschillen en gevoeligheden vanuit haar persoonlijkegeschiedenis en die van haar land. We praten samen over hoe bewustwording werkt, dat als je eens wakker bent, je niet meer terug kan. En hoe ga je dan om met mensen voor wie het allemaal nog moet beginnen… Hoe kan je niet over hen oordelen, maar empathie voelen? Maar hoe moet je ook soms jezelf beschermen en niet opnieuw door hen gekwetst worden? Wil je hen helpen bewust te worden of heb je al genoeg (witte) mensen opgevoed in je leven? Bij A. merkte ik een zachtmoedigheid – die ik soms niet meer tegenkom bij mensen die hier zijn opgegroeid en haar gevoel delen. Dat geeft mij hoop.

Na de workshop is dit een persoonlijk voornemen van een student: 

I commit to create open and safe spaces that harness dialogue and communication among the group. I would respect and understand each others opinion and would always seek awareness.

En ik besef dat zeker in deze groep de ervaringen in het leven zo verschillend zijn: voor sommige mensen begint de reis naar intercultureel bewustzijn pas en anderen zijn ermee opgegroeid. Het delen door A. van haar ervaring was een schok voor sommige deelnemers, voor anderen een (h)erkenning. Het relativeerde de zoektocht naar veiligheid misschien, zou je kunnen zeggen en anderzijds net niet. Door ons ervan bewust te worden wie in de ruimte aanwezig is, wordt ons spreken heel precies, het luistert nauw, het worden ‘des mots précieux’.

2. Woorden hier en nu en daar en dan

Terwijl we afspraken maken over hoe we met elkaar in gesprek willen gaan tijdens deze workshop, vertellen de studenten – die drie weken hier zijn – over een incident tijdens één van hun eerste lessen. Wat de gastprofessor zei had duidelijk een gevoelige snaar geraakt. Ik herken de situatie uit mijn eigen praktijk als organisator van een postgraduaat rond interculturaliteit met een heterogene groep. Hoezeer we ook bewust bepaalde inhouden en gastdocenten kiezen, het kwetsen kan er meteen van bij het eerste woord zijn.

De professor in kwestie had een generaliserende uitspraak gedaan over moslims en 9/11. Mag je dan als moslima die hard strijdt om een andere perceptie in de wereld te zetten terecht verontwaardigd zijn of ben je te gevoelig en is het een misverstand? Binnen de kortste keren stonden twee groepen studenten recht tegenover elkaar. Het thema generaliseren is duidelijk een hotspot in deze groep. Veel van de aandachtspunten die in het charter terechtkwamen op het einde van onze workshop gingen daar dan ook over. Ik citeer er eentje, die duidelijk maakt hoe we doorheen het proces wijsheid in de groep konden oogsten. Het was een afspraak rond het thema ‘samenwerken met mannen en vrouwen’: “I acknowledge that there is still inequality in the world (patriarchal system, structural thinking) and I reclaim spaces to be vocal and discuss about these issues.”

Het maakte mij nogmaals erg bewust van het feit dat we werken in het hier en nu maar er zoveel meekomt vanuit het daar en dan. Niet alleen het daar en dan van dat college maar ook van wat er in de wereld gebeurt. En zonder het soms ten volle te beseffen reproduceren we op kleine schaal leed dat in de wereld aan mensen en/in groepen is aangedaan. Als je vanuit een neutrale houding alle stemmen laat horen, laat je soms onrecht gebeuren, dan werk je mee aan de voortzetting van een systeem van structureel racisme of seksisme. Dit doet me nadenken over grenzen van neutraliteit.

Wetenschappers pretenderen neutraal en objectief te zijn, maar rond deze gevoelige zaken neem je, ook al geef je informatie, steeds een standpunt in.
En ik besef ook: in Deep Democracy verwelkomen we alle meningen, ideeën, stemmen en we zetten ze allemaal op een gelijkwaardige positie, alles mag gezegd en gehoord worden. Toch voel ik soms aarzeling en word ik uit mijn neutraliteit gehaald, want aan kleur of sekse kan je niets veranderen dus meningen daarover zijn niet zomaar meningen…

3. Zonder woorden

De zon breekt door in de namiddag van deze rijkgevulde dag. Na een open space waarin we rond gevoelige tips en kritische incidenten werken, gaan we naar besluitvorming en commitment toe. Daar is concentratie voor nodig. Op het grasveld vlakbij doen we een energizer. Het plezier dat daarbij loskomt werkt aanstekelijk. Spelen is universeel! Het verlangen naar éénzijn is groot.

Eén van de studenten schrijft later als persoonlijk voornemen:

I will cooperate close with others to get rid of the issues that disrupt oneness.

Ik wens hen een fijn jaar van samenleven en samenwerken toe! Een jaar vol groei naar intercultureel bewustzijn.

De Lente in je Lijf?

“Oei, ik groei” is zo’n opvoedkundig boek, waar ik deze week in een Deep Democracytraining spontaan naar refereerde, toen we het hadden over conflict en groei. Groei heeft te maken met oude patronen loslaten en nieuwe omarmen. Groeien gaat niet vanzelf, het vraagt een inspanning van ons, een engagement ook. En groeien is niet alleen leuk, het doet soms ook pijn.

Lees “De Lente in je Lijf?” verder

The work- Katie Byron: groeien door achter te laten…

Deze dagen lees ik het werk van Katie Byron. Als iets drie keer op mijn pad komt, dan neem ik het ter hand. En dit boek en haar werk werd me drie keer getipt. Actief legden mensen ook de link naar Deep Democracy. ‘The Work’ van Katie Byron is bekend om haar eenvoud. Ze stelt ons een aantal vragen die ons denken, onze mindset overhoop halen. En door een aantal gedachten los te laten wordt groei mogelijk.

Lees “The work- Katie Byron: groeien door achter te laten…” verder

Kan je aan de kant blijven staan? Of: aan wiens kant sta jij eigenlijk?

Een uitspraak van Elie Wiesel luidt: “We moeten altijd partij kiezen. Als je neutraal blijft help je de onderdrukker, niet diegene die onderdrukt wordt. Als je zwijgt, moedig je de folteraar aan, niet diegene die gefolterd wordt.” Als activiste ben ik het volmondig met hem eens. Als Deep Democracyfacilitator is er ook een ander verhaal. Een verhaal dat ik leerde kennen op mijn eigen leerweg als facilitator. Mijn eerste debat met Myrna Lewis (founder van Lewis Methode Deep Democracy) ging precies hierover: moet je iedereen wel een stem geven? Ook de onderdrukker? Ook de racist die andere mensen zelfs geen mensen vindt? Mag die zoiets zeggen? En de dictator die manipulatieve woorden spreekt, geef je hem een forum? Hou je Schild & Vrienden aan boord van je organisatie? Lees “Kan je aan de kant blijven staan? Of: aan wiens kant sta jij eigenlijk?” verder

Preview: Van zondebok naar zebra

Van zondebok naar zebra vertelt het verhaal van deep democracy, een methode met roots in het Afrikaanse continent waarbij geluisterd wordt naar de minderheidsstem. De zondebok die anders wordt weggezet als de rare, diegene die tegenstribbelt of lastig is, wordt via deze methode een bron van wijsheid. Ieder van ons is immers een zebra, met zijn eigen uniek strepenpatroon en een persoonlijke inbreng in het debat. De uitdaging vandaag de dag in organisaties is om een veelheid van stemmen te verenigen zonder te verzanden in flauwe compromissen of zakelijke bemiddelingspogingen. Lees “Preview: Van zondebok naar zebra” verder

Everyday Democracy

67 studenten van over de hele wereld komen bijeen voor een studieprogramma van een jaar. Ze komen naar België om te leren, niet alleen in hun vakgebied maar ook van elkaar. Intercultureel samenwerken en -leven is een groeipad. Dat is alleszins voor hen één van de belangrijke grondregels die in hun charter zullen staan na een workshop die we met hen begeleidden aan de hand van de Deep Democracymethode. Lees “Everyday Democracy” verder